Boom van de maand maart 2010

Alnus glutinosa - Zwarte els

Half februari kwam voor het eerst sinds maanden een (voorlopig ?) einde aan een lange winterperiode. Ongebruikelijk voor de laatste jaren waarin door de opwarming van de aarde het ene record na het andere sneuvelde. De Zwarte els stond de laatste jaren rond 1 maart al royaal in bloei, maar dit jaar moeten we het nog maar afwachten. Het natuurprogramma Vroege vogels meldde nog op 21 februari, dat de bloei van veel planten minstens één maand vertraagd was. En zo ook die van de Zwarte els.
Gedurende de hele winter kunnen we overigens de mannelijke katjes al zien hangen, eerst als nog wat stijve rupsjes, die zich tijdens de eerste zachte voorjaarsdagen verder strekken en dan bij de minste aanraking of wind kleine wolkjes geel stuifmeel laten ontsnappen. De vrouwelijke katjes zijn dan miniatuurtjes van de meer opvallende zwarte vruchtdragende katjes van het vorige jaar, die dan nog aan de boom zijn blijven zitten. Ze zijn ook in najaar en winter, als de bladeren van de bomen zijn, heel fotogenieke elementen en worden elzeproppen genoemd..De bladeren komen na de bloei en zijn min of meer rondachtig van vorm en vooral in de jeugd nogal kleverig, net als de jongere twijgen die ze zullen gaan dragen.
We hebben in het Cantonspark twee opvallende exemplaren van de Zwarte els. Een flink uit de kluiten gewassen boom (nr.34a in de Gids voor het Cantonspark), staat langs het pad dat vanaf de Wintertuin in min of meer noordelijke richting dicht langs de Heemskerklaan loopt. Het is een bijzonder fraai exemplaar. Een tweede Zwarte els staat op de noordelijkste punt van de vijver en is in feite een onopvallende struik. De laatste is echter daarom zo bijzonder omdat juist dit exemplaar aan de wortels een fraaie mycorrhiza heeft gevormd. Dat is een geheel ondergrondse schimmelmantel rond de wortels, die je als zodanig zonder graverij niet kunt zien maar die zich in het late najaar verraadt als de ondergronds levende schimmel zich gaat voortplanten door de vorming van kleine bruine paddestoeltjes, waarvan er in goede jaren vele tientallen onder de struik kunnen staan. Dit kleine paddestoeltje heeft in onze taal een lange naam: Bleke elzenzompzwam (Alnicola escharoides). Al in de geslachtsnaam van dit paddestoeltje, Alnicola, zit het woord Alnus = Els,opgesloten. In het Cantonspark zijn veel meer paddestoelen te vinden die samenwerken met allerlei bomen. Het zijn indicatoren voor gezonde omstandigheden voor de bomen en daarom moeten we zuinig zijn op deze samenlevingsvormen.
De Zwarte els is een in Nederland inheemse soort die zich vooral lekker voelt in enigszins moerassige bodem of aan de oevers van plassen en sloten, een habitat waarvan we in waterrijk Nederland meer dan genoeg hebben. Al vanaf ca 5000 jaar voor Chr. Hebben uitgestrekte gebieden van Nederland, vooral in het westen en in de rivierdalen uit bossen van Zwarte els bestaan. Maar hoewel de soort zeker niet zeldzaam is, is er van die oerbossen nauwelijks iets overgebleven. In 1870 werd het laatste grote elzenwoud van ons land, het Beekbergerwoud, in Gelderland, gerooid.
De laatste jaren zijn veel Elzen, o.a. in de Flevopolders aangetast door schimmelziekten en hebben er lokaal een flink aantal het loodje gelegd. Omdat het om een heel algemene, echt Nederlandse soort gaat is er nog geen reden tot paniek, maar onder zulke omstandigheden kan het geen kwaad om bomen in de beschermde omgeving van parken en tuinen extra goed in de gaten te houden en te beheren.
 

Voor de bomen van de maand zie ons archief